Trong một cuốn gia phả, dòng quan trọng nhất với con cháu thường không phải năm sinh hay chức vụ, mà là ngày giỗ. Đó là ngày cả họ về sum họp, thắp hương tưởng nhớ. Vậy mà đây cũng là dòng hay bị ghi thiếu nhất: chỉ ghi "giỗ 12 tháng 7", không rõ âm hay dương, không rõ năm mất, có tháng nhuận hay không.
Bài viết này gợi ý cách ghi ngày giỗ gia phả đủ thông tin để 20, 50 năm sau con cháu đọc vẫn hiểu đúng, kể cả khi người ghi chép không còn để hỏi lại.
Ghi ngày giỗ gia phả: ngày âm, năm can chi hay năm dương
Ngày giỗ ở Việt Nam hầu hết theo âm lịch – tức là ngày mất tính theo lịch âm, năm nào cũng giữ nguyên ngày tháng âm đó. Vì vậy, trong gia phả nên ghi theo công thức đầy đủ:
Mất ngày [ngày] tháng [tháng] năm [can chi] (âm lịch), tức ngày [dd/mm/yyyy] dương lịch.
Ví dụ: Cụ Nguyễn Văn Tổ, mất ngày 12 tháng 11 năm Kỷ Mão (âm lịch), tức ngày 19/12/1999 dương lịch. Giỗ hằng năm: ngày 12 tháng 11 âm lịch.
Vì sao cần cả ba thông tin?
- Ngày tháng âm là ngày giỗ thực tế dùng hằng năm.
- Năm can chi là cách ghi truyền thống, nhưng can chi lặp lại sau mỗi 60 năm – năm Kỷ Mão có thể là 1939 hoặc 1999. Chỉ ghi can chi dễ khiến đời sau nhầm thế hệ.
- Ngày dương lịch giúp đối chiếu với giấy chứng tử, bia mộ, hồ sơ giấy tờ và loại bỏ hoàn toàn sự mơ hồ về năm.
Một chi tiết hay bị bỏ sót là tháng nhuận. Nếu người mất vào tháng nhuận (ví dụ tháng 6 nhuận), hãy ghi rõ chữ "nhuận". Những năm không có tháng nhuận đó, nhiều gia đình làm giỗ vào tháng thường cùng tên; cách làm cụ thể tùy phong tục từng nhà, nhưng ghi đúng thì đời sau mới có căn cứ để quyết định. Bạn có thể xem thêm cách quy đổi trong bài cách tính ngày giỗ âm lịch.
Trường hợp không rõ ngày mất
Với các cụ đời trước, nhất là người mất trong chiến tranh, mất xa nhà hay mất khi gia phả chưa được ghi chép, thường không rõ chính xác ngày mất. Đây là tình huống rất phổ biến và không có gì sai khi ghi nhận đúng sự thật.
Một số cách các gia đình thường làm:
- Lấy ngày nhận tin hoặc ngày ghi trên giấy báo tử làm ngày giỗ, và ghi rõ nguồn gốc ngày đó.
- Chọn một ngày giỗ chung do họ tộc thống nhất, ví dụ ghép vào ngày giỗ của cha mẹ hoặc một dịp trong năm mà cả nhà dễ nhớ.
- Chỉ biết năm hoặc tháng thì ghi đúng phần đã biết, phần chưa biết để trống thay vì đoán.
Điều quan trọng là ghi rõ ngày đó đến từ đâu, ví dụ: "Giỗ 27/7 âm lịch – ngày gia đình nhận giấy báo tử năm 1972, ngày mất thực tế chưa rõ." Ghi chú như vậy giúp con cháu hiểu và sau này có thể bổ sung khi tìm thêm được thông tin.
Nơi an táng, người chủ trì giỗ
Bên cạnh ngày giỗ, hai thông tin rất cần cho việc tổ chức giỗ chạp nhưng thường chỉ "nằm trong đầu" các cụ:
Nơi an táng. Ghi càng cụ thể càng tốt: nghĩa trang nào, khu, hàng, số mộ, hoặc mô tả vị trí trên đất nhà. Nếu mộ đã được cải táng hay di dời, ghi cả nơi cũ, nơi mới và năm chuyển. Ví dụ: "An táng tại nghĩa trang xã Hòa An, khu B, hàng 3; cải táng năm 2005 về khu lăng họ."
Người chủ trì giỗ. Thông thường là con trưởng, cháu đích tôn hoặc người được gia đình giao giữ hương hỏa. Ghi rõ người đang chủ trì và nơi làm giỗ (nhà ai, ở đâu). Khi người chủ trì thay đổi, cập nhật ngay để cả họ biết năm nay giỗ ở đâu.
Trong gia phả của LifeBook, mỗi người có sẵn ô ngày giỗ theo ngày, tháng âm, ô nơi an táng và phần tiểu sử để ghi chú nguồn gốc ngày giỗ hay người chủ trì. Nếu muốn thử trước khi tạo tài khoản, hãy dùng công cụ tạo gia phả miễn phí ngay trên trình duyệt.
Chia sẻ lịch giỗ cho cả họ
Gia phả ghi đúng rồi, việc tiếp theo là để mọi người cùng biết ngày giỗ năm nay rơi vào ngày nào dương lịch. Đây là chỗ hay thất lạc nhất: mỗi năm phải có người tra lịch, rồi nhắn từng nhà.
Một vài cách gọn hơn:
- Lập danh sách giỗ của cả họ theo thứ tự trong năm, ghi cả ngày âm và ngày dương của năm hiện tại, in ra hoặc gửi vào nhóm gia đình đầu năm.
- Thêm ngày giỗ vào lịch điện thoại. Công cụ lịch ngày quan trọng cho phép nhập ngày giỗ âm lịch, tự đổi sang ngày dương cho các năm tới và xuất file .ics để thêm vào Google Calendar hoặc lịch iPhone.
- Dùng chung một gia phả online. Trong LifeBook, khi ghi ngày giỗ cho một người trong gia phả, bạn có thể bật nhắc giỗ: hệ thống tạo "Ngày giỗ" âm lịch trong mục Ngày quan trọng và nhắc cả nhà trước 7 ngày và đúng ngày, năm nào cũng tự tính lại theo âm lịch.
Ví dụ: giỗ cụ ngày 12/11 âm lịch. Năm 2026, ngày này rơi vào Chủ nhật 20/12/2026 dương lịch. Nhờ có nhắc trước 7 ngày, con cháu ở xa có đủ thời gian sắp xếp công việc để về quê.