Cách xưng hô trong họ hàng người Việt: nội, ngoại, bên chồng, bên vợ

Bác hay chú? Cô hay dì? Chồng của dì gọi là chú hay dượng? Với nhiều người trẻ, nhất là khi lấy vợ, lấy chồng khác vùng miền, cách xưng hô họ hàng là chuyện dễ khiến lúng túng trong ngày Tết, đám giỗ hay đám cưới.

Tiếng Việt phân biệt rất rõ vai vế: bên nội hay bên ngoại, lớn hay nhỏ hơn bố mẹ, là người ruột thịt hay người "về làm dâu, làm rể". Bài viết tổng hợp cách gọi phổ biến nhất và những điểm khác nhau giữa các vùng.

Xưng hô bên nội và bên ngoại

Bên nội là họ hàng phía bố, bên ngoại là phía mẹ. Bảng dưới đây là cách gọi phổ biến theo miền Bắc, dùng làm "khung" để so sánh:

Lên các đời trên: cha mẹ của ông bà gọi là cụ (miền Nam thường gọi là ông cố, bà cố), đời trên nữa là kỵ (miền Nam hay gọi ông sơ, bà sơ).

Một nguyên tắc quan trọng: xưng hô theo vai vế chứ không theo tuổi. Con của bác luôn là anh, chị của bạn, dù có thể ít tuổi hơn bạn; con của chú, cô là em, dù lớn tuổi hơn. Ví dụ: bạn 30 tuổi, con gái của bác cả mới 25 tuổi, bạn vẫn gọi là "chị".

Khác biệt Bắc – Trung – Nam

Cùng một người họ hàng, mỗi miền có thể gọi khác nhau. Một số khác biệt hay gặp:

• Miền Bắc giữ cách gọi theo vai vế khá chặt chẽ như bảng trên: anh chị của bố mẹ đều là bác, em của bố là chú – cô, em của mẹ là cậu – dì.
• Miền Nam thường gọi bố mẹ là ba – má; anh chị em của bố mẹ hay được gọi kèm thứ tự sinh như chú Ba, cô Tư, cậu Út. Lưu ý thứ tự trong Nam thường bắt đầu từ Hai (con cả là "anh Hai", "chị Hai"). Chồng của cô, của dì thường gọi là dượng.
• Miền Trung, nhất là vùng Huế và Bắc Trung Bộ, có nhiều từ địa phương như o (chị em gái của bố, tương đương "cô"), mệ (bà), ôn (ông), bọ – mạ hoặc mạ (bố – mẹ) ở một số tỉnh.

Ngay trong một miền cũng có khác biệt. Nghiên cứu về xưng hô của người miền Tây Nam Bộ đăng trên Tạp chí Ngôn ngữ & Đời sống cho thấy ở một số nơi, chữ "bác" không chỉ dùng cho anh trai của cha, mà còn có thể dùng để gọi chị hoặc em gái của cả cha lẫn mẹ. Vì vậy, khi về quê vợ hay quê chồng, cách chắc chắn nhất là hỏi người lớn trong nhà nên gọi ai là gì.

Xưng hô với họ hàng bên vợ/chồng

Khi lập gia đình, bạn có thêm một "bên" mới. Nguyên tắc chung là gọi theo vai của vợ hoặc chồng mình:

• Bố mẹ vợ/chồng: gọi là bố mẹ (hoặc ba má, thầy u… theo cách nhà vợ/chồng gọi), xưng con.
• Ông bà, cô dì chú bác bên vợ/chồng: gọi giống như vợ/chồng mình gọi, xưng cháu.
• Anh chị của vợ/chồng: gọi anh, chị; em của vợ/chồng: gọi em, xưng anh/chị.

Ở miền Bắc có thói quen gọi thay con: chị dâu thường gọi em trai chồng là chú, em gái chồng là cô, như cách con mình sẽ gọi. Ví dụ: chị Lan lấy anh Hùng, em trai anh Hùng tên Minh – chị Lan gọi "chú Minh" và xưng "chị".

Một số từ gọi chung nên biết: chồng của chị/em gái là anh rể/em rể; vợ của anh/em trai là chị dâu/em dâu; những người đàn ông lấy các chị em gái trong một nhà gọi nhau là anh em cột chèo; những người phụ nữ làm dâu cùng một nhà là chị em bạn dâu. Bố mẹ hai bên gọi nhau là ông bà thông gia (miền Nam hay gọi là sui gia, "anh chị sui").

Ghi chú cách xưng hô trong gia phả

Gia phả thường chỉ ghi quan hệ cha – con, vợ – chồng. Nhưng với con cháu sau này, nhất là các cháu lớn lên ở thành phố hay ở nước ngoài, câu hỏi thực tế lại là: "Người này mình gọi là gì?"

Vài cách ghi giúp ích nhiều:

• Ghi tên gọi trong nhà bên cạnh tên khai sinh, ví dụ: Nguyễn Văn Khải – trong nhà gọi là "bác Cả Khải"; Trần Thị Lan – con cháu gọi "bà Tư".
• Ghi thứ tự trong nhà (con thứ mấy) cho từng người, vì cách gọi ở miền Nam dựa nhiều vào thứ tự này.
• Ghi quê quán của từng nhánh, để biết nhánh nào gọi theo kiểu Bắc, nhánh nào theo kiểu Nam hay miền Trung.

Trong gia phả của LifeBook, mỗi người có ô Tên khác (dùng cho tên húy, tên tự, tên gọi trong nhà) và phần Tiểu sử / ghi chú, đủ để ghi cách gọi, thứ tự trong nhà và quê quán. Nếu bạn đang bắt đầu, hãy xem hướng dẫn cách lập gia phả dòng họ, hoặc thử vẽ nhanh sơ đồ bằng công cụ tạo gia phả miễn phí – nhìn vào sơ đồ, con cháu sẽ dễ hiểu ai là bác, ai là chú hơn nhiều so với một bảng chữ dài.